Zakaz smaru fluorowego: dlaczego zawody zakazały najszybszego smaru

Stare amerykańskie puszki smaru do nart w Fort Devens Museum w Massachusetts, w 2013 roku: niebieski na suchy śnieg, pomarańczowy na mokry. Zdjęcie: Daderot via Wikimedia Commons, CC0, przycięte
Smar fluorowy był najszybszym smarem ślizgowym, jaki kiedykolwiek mieli zawodnicy. Od sezonu 2023/24 jest zakazany na wszystkich zawodach FIS, Międzynarodowej Federacji Narciarskiej, i na wszystkich zawodach biathlonowych IBU, a trzy czerwone punkty w skanie na podczerwień oznaczają dyskwalifikację. Zakazano go ze względu na zdrowie i środowisko, a nie prędkość. A pierwsza zawodniczka złapana według nowego przepisu miała na nartach czysty smar.
W skrócie
- Smar fluorowy zastępuje część wodoru w zwykłym smarze fluorem. Odpycha wodę i brud, dlatego najlepiej ślizga się na ciepłym, mokrym śniegu.
- FIS ogłosiła zakaz w 2019 roku i egzekwuje go od sezonu 2023/24. IBU zrobiła to samo.
- Serwismeni w szwedzkim badaniu z 2010 roku mieli we krwi około 45 razy więcej jednej z tych substancji (PFOA) niż przeciętny Szwed.
- Sędziowie skanują kilka punktów na każdej narcie. Trzy czerwone punkty oznaczają dyskwalifikację. W pierwszym sezonie FIS wykonała 60 000 skanów i znalazła mniej niż 10 przypadków w Pucharze Świata.
- We Francji i w 4 stanach USA sklepy nie mogą już go sprzedawać. Sam przepis wyścigowy dotyczy tylko zawodów.
Film pod tytułem opowiada całą historię w około 4 minuty.
Pierwsza złapana zawodniczka: Sölden, październik 2023
28 października 2023 roku Norweżka Ragnhild Mowinckel była szósta po pierwszym przejeździe otwierającego sezon slalomu giganta Pucharu Świata w Sölden w Austrii. Potem jej narty nie przeszły testu na fluor i odpadła: jako pierwsza zawodniczka zdyskwalifikowana według nowego przepisu.
Dyrektor wyścigowy jej marki nart, Head, powiedział TSN, że te same narty, tak samo przygotowane, przeszły kontrolę dwa dni wcześniej: „wszystko było zielone. Teraz jest ciemnoczerwone”. To, co Head i FIS ustaliły później, jest zwrotem akcji tej historii i znajdziesz je na końcu tego poradnika.
Czym jest smar fluorowy i dlaczego się ślizga
Zwykły smar ślizgowy to węglowodór, bliski wosku ze świec. Smar fluorowy zastępuje część wodoru fluorem. To ta sama rodzina chemiczna co powłoka patelni nieprzywierającej: PFAS, grupa około 15 000 „wiecznych chemikaliów”.
Cała sztuczka polega na wodzie. Na mokrym, ciepłym śniegu pod ślizgiem tworzy się cienka warstwa wody z topnienia i przysysa się do niego, jak szklanka na mokrym stole. Fluor sprawia, że ślizg odpycha tę wodę i brud, który w niej jest, więc narta się odrywa. Dlatego działał najlepiej w ciepłe, mokre dni.
| Rodzaj smaru | Z czego jest zrobiony | Gdzie pomagał najbardziej |
|---|---|---|
| Zwykły smar ślizgowy | Węglowodory, jak wosk ze świec | Każdy śnieg, przy mniejszej prędkości |
| Smar fluorowy | Węglowodory, w których część wodoru zastąpiono fluorem | Ciepły, mokry i brudny śnieg |
| Wyścigowy smar bez fluoru | Nowe receptury bez PFAS | Każdy śnieg; według producentów na najwyższym poziomie nie jest jeszcze tak szybki |
Prędkość, którą można było kupić
O ile był szybszy? Nikt nie poda dokładnej liczby, bo żadne dwa dni zawodów nie mają tego samego śniegu. Ale zawodnicy to czuli. Były amerykański zawodnik powiedział portalowi Grist: „To, ile prędkości można było kupić na swoje narty, było naprawdę absurdalne”.
Proszki były drogie, więc na początku używano ich tylko na dużych zawodach. Do 2006 roku używał ich niemal każdy zawodnik.
Zakazany z powodu krwi, nie prędkości
Zakaz nie dotyczył prędkości. Chodziło o ludzi, którzy smarują narty, i o miejsca, w których się jeździ.
W badaniu opublikowanym w 2010 roku szwedzcy naukowcy co miesiąc przez cały sezon pobierali krew od 8 serwismenów Pucharu Świata. Mediana ich poziomu PFOA, jednej z wiecznych substancji, wynosiła 112 nanogramów na mililitr. Przeciętny Szwed miał 2,5: około 45 razy mniej. Drugie badanie, również z 2010 roku, powiązało chemikalia we krwi serwismenów z powietrzem w pomieszczeniu do smarowania. Smar topi się na narcie gorącym żelazkiem, a serwismeni wdychają opary.
FIS podaje powód własnymi słowami: te chemikalia „nie rozkładają się w organizmie człowieka”. Amerykańska agencja ochrony środowiska (EPA) ostrzegła w styczniu 2022 roku, że serwismeni i narciarze rekreacyjni, którzy nakładają takie smary, mogą być narażeni przez kontakt ze smarem i przez opary podczas jego topienia.
Do śniegu i wody
Te chemikalia nie rozkładają się też poza organizmem. Z narty trafiają do śniegu, gleby i wód gruntowych.
W 2021 roku Park City w Utah wykryło PFAS w 3 swoich studniach, z których jedna leżała blisko startu trasy zawodów. Jedenaście z 14 związków pasowało do badania fluorowanych smarów wyścigowych. To nie dowód, ale mocna wskazówka. Próbki w Europie też wykazały podwyższone poziomy na stokach.
Jak działa skaner
FIS ogłosiła zakaz w 2019 roku. Wszedł w życie 4 lata później, w sezonie 2023/24. Test robi się zaraz po przejeździe, skanerem na podczerwień (spektroskopia w podczerwieni z transformacją Fouriera).
- Skaner odczytuje kilka punktów na każdej narcie.
- Każdy punkt jest zielony albo czerwony. Czerwony oznacza odczyt powyżej limitu FIS.
- Trzy czerwone punkty i zawodnik zostaje zdyskwalifikowany.
W pierwszym sezonie 8-osobowy zespół FIS wykonał 60 000 skanów. W całym Pucharze Świata, we wszystkich konkurencjach, było mniej niż 10 przypadków.
A twoje narty?
Przepis FIS dotyczy zawodów. Ale sklepy poszły w jego ślady:
| Gdzie | Co się zmieniło | Od kiedy |
|---|---|---|
| Francja | Zakaz produkcji, importu i sprzedaży smarów do nart z PFAS | Styczeń 2026 |
| Minnesota | Zakaz sprzedaży smarów do nart z dodatkiem PFAS | 1 stycznia 2025 |
| Kolorado, Maine, Vermont | Zakaz sprzedaży smarów do nart z dodatkiem PFAS | 1 stycznia 2026 |
Producent smarów Swix mówi, że jego nowe smary bez fluoru nie są jeszcze tak szybkie jak fluorowe na najwyższym poziomie, ale dla reszty z nas są aż nadto szybkie. Żaden z jego nowych produktów nie zawiera PFAS.
Nie roztapiaj starej puszki w kuchni
Jeśli wciąż masz starą puszkę smaru fluorowego, pamiętaj o ostrzeżeniu EPA przed oparami podczas topienia. Nie nakładaj go żelazkiem w kuchni ani w żadnym pomieszczeniu bez dobrej wentylacji. Do twoich własnych nart wystarczy smar bez fluoru.
Kto wpada: nie oszuści
Skaner powinien łapać oszustów. Spójrz, kogo złapał:
- Igrzyska zimowe, luty 2026. Dwie biegaczki narciarskie z Korei Południowej zdyskwalifikowano w sprincie. Ich drużyna twierdziła, że smar kupiono jako bezfluorowy, a ich narty przeszły wcześniej każdą kontrolę. Później przywrócono im wyniki.
- Maraton narciarski w Szwajcarii, marzec 2024. 12 zawodników zdyskwalifikowano za fluor, w tym zwyciężczynię wyścigu kobiet. Kilka dni później FIS przywróciła miejsca 3 z nich.
Jak więc fluor trafia na narty, których nikt nim nie smarował?
Zwrot akcji: smar był czysty
Wróćmy do Sölden. Jej marka nart zaczęła szukać przyczyny, a FIS zbadała smar na jej nartach: nie było w nim fluoru. Fluor pochodził z narzędzia do smarowania, którego wcześniej używano ze smarem fluorowym. Jakie to było narzędzie, doniesienia nie podają.
Najszybszy smar w historii zniknął z zawodów. Ale jego ślad na jednym starym narzędziu wciąż wystarczy, by przekreślić wynik w wyścigu.
Znajdź pasujące narty
Smar sprawia, że narta się ślizga. Właściwa narta sprawia, że skręca. Odpowiedz na kilka pytań w Selektorze nart i w 2 minuty otrzymaj narty dopasowane do twojego poziomu i twojego śniegu.
Źródła
- FIS, "FIS widens scope of fluor testing after successful first season" (październik 2024), fis-ski.com, dostęp 15 listopada 2026.
- IBU, pełny zakaz fluoru od sezonu 2023/24 (marzec 2023), biathlonworld.com, dostęp 15 listopada 2026.
- TSN, dyskwalifikacja Mowinckel w Sölden (28 października 2023), tsn.ca, dostęp 15 listopada 2026.
- Snowbrains, Head znajduje przyczynę zanieczyszczenia (4 listopada 2023), snowbrains.com, dostęp 15 listopada 2026.
- Grist, "The Olympics are ditching PFAS waxes" (luty 2026), grist.org, dostęp 15 listopada 2026.
- Eos, "The Olympics just saw its first forever chemical disqualifications" (luty 2026), eos.org, dostęp 15 listopada 2026.
- Nilsson i in., Environmental Science & Technology 44(6), 2010 (streszczenie), hero.epa.gov, dostęp 15 listopada 2026.
- US EPA, ostrzeżenie w sprawie smarów do nart (styczeń 2022), epa.gov, dostęp 15 listopada 2026.
- Chemistry World, Francja zakazuje PFAS w smarach do nart (luty 2025), chemistryworld.com, dostęp 15 listopada 2026.
- Morgan Lewis, przepisy stanów USA dotyczące PFAS w produktach konsumenckich (styczeń 2026), morganlewis.com, dostęp 15 listopada 2026.
